Alman Kitapçılar Barış Ödülü Zimbabveli kadın yazara verildi

Bu yılın ‚Friedenspreis des Deutschen Buchhandels‘ (Alman Kitapçılar Barış Ödülü) Zimbabveli yazar Tsitsi Dangerembga’ya verildi. Jüri adına yapılan açıklamada, Tsitsi Dangerembga’nın eserleriyle edebiyat ve kültürün ne kadar sistem açısından önemli olduğunu (sistemrelavant) ortaya koyduğu belirtilerek; „Tsitsi Dangarembga’da fırsat eşitliği ve bununla bağlantılı özgürlük ve adalet ayrıca gündelik ırkçılığa karşı mücadeleler öne çıkıyor. Bunlar, sömürgecilik sonrası Afrika üzerine romanlarında ele aldığı, ancak küresel bir yankısı olan ve dünya çapında akut olan sorunlardır. Bu, bu yıl bizim için özellikle önemliydi.“ dendi.

TSİTSİ DANGAREMBGA KİMDİR?

Tsitsi Dangarembga, 14 şubat 1959’da İngiliz sömürgesi Güney Rodezya’da doğdu. Annesi Susan (1926–2019), Rhodezya’da lisans derecesi ile mezun olan ilk siyah kadındı. Erken çocukluğunu İngiltere’de geçirdi ve burada eğitimine başladı. Bu süre zarfında İngilizce konuştu ve ilk temas kurduğu dil olan Shona dilini neredeyse tamamen unuttu. Tek taraflı bağımsızlık ilanının yapıldığı 1965 yılında, ailesiyle birlikte Rodezya’ya döndü ve yeniden Shona dili konuşmaya başladı. Yine de İngilizceyi anadili olarak tanımlar. Aile başlangıçta Mutare’de yaşıyordu. Eğitimin tamamlanması, neredeyse yalnızca beyaz kızların katıldığı Salisbury’deki (bugünkü Harare) seçkin bir okul olan Arundel Okulu’nda gerçekleşti.

1977’de Cambridge Üniversitesi’nde tıp okumaya başladı, ancak üç yıl sonra ülkesine döndü. Üniversitede kendini izole edilmiş hissetmiş ve yurdunu özlemişti. Zimbabwe’de kısa bir süre öğretmen olarak çalıştı ve ardından Zimbabwe Üniversitesi’nde psikoloji okumaya başladı. Ayrıca metin yazarı olarak çalıştı. Üniversitenin tiyatro topluluğuna üye oldu ve The Lost of the Soil dahil olmak üzere ilk üç oyununu yazdı. Ayrıca Zambuko tiyatro grubuna katıldı ve burada oyunların geliştirilmesinde yer aldı (Katshaa !, Mavambo). Daha sonra, “Siyah kadın rolleri olan oyunlar yoktu ya da en azından o zamanlar onlara erişimimiz yoktu. Zimbabve’deki yazarlar çoğunlukla erkekti. Bir kadın oturup bir şeyler yazmadıkça durumun değişeceğine inanmadım ve yazmaya başladım.” diyen Dangarembga, bu dönemde Afro-Amerikan edebiyatını okumaya başladı.

1985’te İsveç Uluslararası Kalkınma İşbirliği Ajansı tarafından düzenlenen bir yarışmada ikinci olan ve Fısıldayan Ülke antolojisinde yayınlanan The Letter adlı kısa öyküsünü yayınladı. Bunu 1987’de Harare’de Ağlanmaz adlı oyun izledi. 25 yaşında, Sinir Koşulları romanıyla büyük bir başarı elde etti. Orijinal adı Jean-Paul Sartre’ın bir alıntısına dayanan kitap, başlangıçta Zimbabwe’deki dört yayıncı tarafından reddedildi. İlk olarak Londra’da The Women’s Press’te ve daha sonra Amerika Birleşik Devletleri’nde yayınlandı. Sinir Koşulları, 1960’ların sonlarında Rodezya’da fakir bir çiftlikte yaşayan genç bir kız olan Tambu’nun kısmen otobiyografik hikayesini anlatıyor. Tambu’nun erkek kardeşinin ölümü onu batı eğitimli amcası Babamukuru ile yaşamaya ve ailesinin geçim kaynağı olmaya zorlar. Durumu çabucak kabullenir çünkü bu durum iyi bir okul eğitimi imkanı yaratır. Tambu’nun önünde duran engellere rağmen kişisel eğitimi için büyük emelleri vardır: ırk, sınıf ve cinsiyet. Bu kitapla Dangarembga, bir roman yayınlayan ilk siyah Zimbabweli kadın oldu. 1989’da romanıyla Afrika Topluluğu Yazarlar Ödülü’nü aldı. 1992’de ünlü Daughters of Africa/Afrikanın Kızları antolojisine dahil edildi.

‚The Book of Not‘ (2006) ve ‚This Mournable Body‘ (2018) adlı romanları, ilk kitabıyla birlikte bir üçleme niteliğindedir. İlk romanı 2018’de BBC tarafından dünyaya damgasını vuran en iyi 100 Afrika kitabından biri olarak kabul edildi.

1989 yılında Almanya’ya gelen Tsitsi Dangarembga, Berlin’deki Alman Film ve Televizyon Akademisi’nde yönetmenlik eğitimi aldı ve ilk projelerini gerçekleştirdi. 1992’de Harare’de Nyerai Films yapım şirketini kurdu ve hala Zimbabwe tarihinde en çok hasılat yapan film olan Neria’nın senaryosunu yazdı. Zimbabwe’de siyah bir kadın tarafından yapılan ilk film olan, 1996 yılındaki filmi Herkesin Çocuğu, Dublin Uluslararası Film Festivali de dahil olmak üzere birçok ülkede gösterildi. Harare’de ve Mashonaland East eyaletinde çekilen film, ebeveynleri AIDS’ten ölen dört kardeşin trajik hikayesini anlatır.

2000’den beri ailesiyle birlikte çoğunlukla Zimbabwe’de yaşıyor, burada Uluslararası Görüntüler Film Festivali’ni kurdu ve diğer film çalışmalarıyla halka açıldı. Dangarembga şimdilerde Berlin’deki Humboldt Üniversitesi’nde yapılmakta olan Afrika filmi üzerine bir tez üzerinde çalışıyor. (YH)