Her fırsatta sığınmacıları bütün sorunların sorumlusu gösteren AB’nin beş ülkesi, Ruanda ile “geri gönderme merkezi” anlaşması imzaladı. Almanya’nın da aralarında olduğu hükümetler, insan hakları ihlalleriyle ve Doğu Kongo’daki savaş suçlarıyla anılan Ruanda’ya reddedilen sığınmacıları göndermeye hazırlanırken, PRO ASYL ve 46 Avrupa kuruluşu anlaşmaya karşı alarm verdi.
Almanya, Danimarka, Yunanistan, Hollanda ve Avusturya, Viyana’da Ruanda ile bir “Return Hub” (geri gönderme merkezi) anlaşması açıkladı. Anlaşma, beş ülkenin reddedilen sığınmacıları Doğu Afrika ülkesine göndermek için Ruanda ile ayrı ayrı ikili anlaşmalar yapmasının önünü açıyor.
Alman sığınmacı hakları örgütü PRO ASYL, 46 Avrupa kuruluşunun oluşturduğu bir ittifakla birlikte yayımladığı açıklamada adımı sert biçimde eleştirdi. PRO ASYL Genel Müdürü Karl Kopp, anlaşmayı “önceden bellli bir insan hakları felaketi” olarak niteledi ve federal hükümete, İçişleri Bakanı Alexander Dobrindt’i durdurması çağrısında yaptı. Kopp’a göre hükümet, insan hakları yükümlülüklerini göz ardı ederek insanları güvenliklerinin ve haklarının garanti edilmediği bir ülkeye sürülme riskiyle karşı karşıya bırakıyor; üstelik milyonlarca euroluk vergi parasını da boşa harcıyor.
“Ruanda güvenli değil”
AB İçişleri Bakanları’nın yakın zamanda kabul ettiği Geri Gönderme Yönetmenli, kişilerin hiçbir bağının olmadığı üçüncü ülkelere sınır dışı edilmesinin yolunu açıyor. Yönetmenliğe göre bu tür anlaşmalar yalnızca uluslararası insan hakları standartlarına ve geri göndermeme ilkesine uyan ülkelerle yapılabiliyor. PRO ASYL, Ruanda’nın bu düşük eşiği bile karşılamadığını savunuyor. Ülke siyasi gerilimlerle anılıyor ve işkence dahil ağır insan hakları ihlalleri düzenli olarak rapor ediliyor.
Ruanda’nın, Doğu Kongo’daki çatışmada sivillere yönelik kitlesel suçlarla suçlanan M23 isyancı grubunu desteklediği ve kendi askeri güçleriyle Kongo topraklarındaki ağır savaş suçlarına doğrudan karıştığı belirtiliyor. Federal hükümet bu nedenle Ekim 2026’da, resmi kalkınma politikası hükümet istişarelerinin ve müzakerelerinin askıda kalmaya devam ettiğini açıklamıştı. PRO ASYL’a göre hükümet buna rağmen reddedilen sığınmacıları Ruanda’ya göndermek istiyor ve bu, tutarlılığını tamamen yitirmesine yol açıyor.
Örgüt ayrıca geçmiş örneklere dikkat çekiyor: Birleşik Krallık Yüksek Mahkemesi 2023’te, geri göndermeme ilkesinin ihlali yönünde gerçek bir risk saptayarak Ruanda’ya sınır dışı uygulamasını durdurmuştu. Mahkeme, daha önceki İsrail ile yapılan anlaşması kapsamında Ruanda’ya götürülen kişilerin düzenli olarak Uganda’ya sevk edildiğine de işaret etmişti. Avusturya iltica makamı da kendi ülke bilgilerinde Ruanda’da gözaltında işkence, keyfi tutuklamalar ve güvenlik aygıtında cezasızlık olduğunu kaydediyor. Human Rights Watch ise siyasi muhalefetin bastırıldığını, keyfi gözaltıların yaşandığını ve eleştirel seslere yönelik baskının arttığını bildiriyor.
PRO ASYL ve 45 Avrupa kuruluşu, ortak açıklamalarında “Return Hub” fikrini ilke olarak reddediyor: “Return Hub’lara bağlı riskler uygulama hataları değil, modelin asıl amacıdır.”
Hukuki sorular açık
Almanya ile Ruanda arasındaki olası anlaşma, hukuki bir ayrıntı nedeniyle kısa vadede uygulanamayabilir. Yeni Geri Gönderme Yönetmenliği “geri dönüş ülkesi” tanımı doğrudan uygulanabilir olsa da, “geri dönüş” tanımı doğrudan uygulanabilir değil. Dolayısıyla yönetmenliğin tam yürürlüğe gireceği 17 Ekim 2027’ye kadar eski Geri Gönderme Yönergesindeki tanım geçerli kalıyor. Buna göre bir kişi, geldiği ülke olmayan bir üçüncü ülkeye ancak buna gönüllü olarak razı olursa gönderilebiliyor.
Hukuka aykırı ve aşırı pahalı
Ruanda’da mülteci kamplarının kurulma planları yeni değil. İngiliz hükümeti 2022’de Doğu Afrika ülkesiyle benzer bir anlaşma yapmıştı. Anlaşma iltica başvurularının incelenmesinin bile Ruanda’ya devredilmesini öngörüyordu. İngiliz mahkemeleri, insan hakları ilkelerine aykırı bu planları birden çok kez durdurmak zorunda kaldı. 2024 parlamento seçimlerinin ardından yeni İngiliz hükümeti anlaşmayı fesh etti. İngiliz hükümetine göre başarısız anlaşmanın toplam maliyeti 800 milyon euronun üzerinde idi.

