AfD’nin Saksonya-Anhalt teşkilatı, tarihi Bauhaus akımını kültürel-politik bir düşman figürü ve “modernitenin bir sapması” olarak ilan etti.
Eyalet meclisi grubu, sunduğu metinde “tarihi mimari hatalara” dikkat çekiyor ve Bauhaus’u küresel ölçekte bir “tekdüzelik” olarak nitelendirerek karalıyor. Metinde, “insan düşmanı” olarak tanımlanabilecek binalardan ve mimari ile tasarımda, “kültürel çeşitliliğe zarar veren” bir standartlaştırmadan söz ediliyor.

Bu gelişmeye bağlı olarak Bauhaus mimarisi ve ekolü ile Naziler arasındaki ilişkiye bir bakalım:

BAUHAUS VE NAZİLER

Nazi rejimi Bauhaus’u kurumsal olarak yok etmiş ve “Yozlaşmış Sanat” (Entartete Kunst) ilan etmiş olsa da, onun sunduğu endüstriyel işlevsellikten ve modern tasarım gücünden kendi totaliter amaçları doğrultusunda faydalanmaktan geri durmamıştır.

Bauhaus tasarım okulu ve akımı ile Nazi dönemi (Almanya’daki Ulusal Sosyalizm) arasındaki ilişki, sanılandan çok daha karmaşık ve paradokslarla doludur. Uzun yıllar boyunca Bauhaus’un Naziler tarafından tamamen reddedildiği ve bastırıldığı düşünülse de, modern tarihsel araştırmalar iki taraf arasında derin bir “baskı, hayatta kalma mücadelesi ve suç ortaklığı” döngüsü olduğunu ortaya koymaktadır.

Bu tarihsel ilişkiyi üç ana başlık altında inceleyebiliriz:

OKULUN KAPATILMASI VE İDEOLOJİK ÇATIŞMA (1930–1933)

Naziler, Bauhaus akımını ilk andan itibaren kendi ideolojilerine bir tehdit olarak gördüler.

“Kültür Bolşevizmi” Suçlaması: Adolf Hitler ve propaganda makinesi, Bauhaus’un sade, düz çatılı ve enternasyonalist tarzını “Alman ruhuna aykırı” (undeutsch), “Yahudi-Marksist” ve “seelenlos” (ruhsuz) olarak nitelendirdi.

Baskılar ve Kapanış: Nazilerin yerel yönetimlerde güç kazanmasıyla okul önce Weimar’dan Dessau’ya, ardından Berlin’e taşınmak zorunda kaldı. Son direktör Ludwig Mies van der Rohe dönemi de dahil olmak üzere, Gestapo’nun yoğun baskıları, aramaları ve finansal kesintileri sonucunda Bauhaus, 1933 yılında kendi kendini feshetmek zorunda kaldı.

SÜRGÜN DÖNEMİ VE AKIMIN KÜRESELLEŞMESİ

Okulun kapanmasının ardından, kurucu Walter Gropius, Hannes Meyer, Mies van der Rohe ve Wassily Kandinsky gibi öncüler Almanya’yı terk etti. Bu zorunlu göç, Bauhaus ilkelerinin başta Amerika Birleşik Devletleri (Harvard, Chicago) ve İsrail’e (Tel Aviv “Beyaz Kent”) yayılmasını sağladı.

NAZİ DÖNEMİNDE FARKLI YAKLAŞIMLAR

Okulla bağı olan yaklaşık 1.200 sanatçı ve tasarımcının çok büyük bir kısmı (yaklaşık üçte ikisi) Almanya’da kalmaya devam etti. Bu kişilerin kaderleri ve rejimle ilişkileri büyük farklılıklar gösterdi:

Estetik İntibak ve Propaganda: Naziler kamusal alanda geleneksel, neoklasik ve devasa anıtsal mimariyi (Albert Speer tarzı) öne çıkarsalar da; endüstriyel fabrikalarda, savaş uçaklarında, ordu tasarımlarında ve propaganda grafiklerinde Bauhaus’un işlevsel ve sade tasarım dilini gizlice kullanmaya devam ettiler.

Rejimle İş Birliği Yapanlar: Bazı Bauhaus mezunları hayatta kalabilmek veya kariyer yapmak için Nazi partisine (NSDAP) katıldı. Örneğin, eski Bauhaus öğrencisi Fritz Ertl, SS subayı oldu ve Auschwitz toplama kampının genişletilme planlarında mimar olarak görev aldı. Wilhelm Wagenfeld gibi bazı tasarımcılar ise endüstriyel Nazi üretimine ürün tasarlayarak katkı sundu.

Kurbanlar ve Direnişçiler: Bauhaus’un komünist veya Yahudi kökenli pek çok üyesi ise toplama kamplarında katledildi. İlginç bir örnek olarak, Buchenwald Toplama Kampı’na mahkum edilen Bauhauslu Franz Ehrlich, Nazilerin zorlamasıyla kamp kapısındaki ünlü “Jedem das Seine” (Herkes Hak Ettiğini Bulur) yazısını tasarladı; ancak yazı tipini gizlice Bauhaus tarzında yaparak rejim altında gizli bir sanatsal direniş sergiledi üzere dünya geneline yayılmasına ve modern mimarinin küresel standardı haline gelmesine yol açtı.

BAUHAUS: Endüstrinin hizmetindeki sanat

1919’da Walter Gropius tarafından Almanya’da kurulan Bauhaus, hem bir okul hem de bir sanat hareketiydi. Gropius, güzel sanatlarla (resim gibi) zanaatları (ahşap işçiliği gibi) birleştirme gibi ütopik bir düşünceyi savunuyordu. Bu cesur yeni tasarım felsefesi, her iki sanat türünü de eşit mevkide konumlandırıyor ve nihai bir sanat formuna ulaşma çabası içinde onların kendilerine has becerilerini birleştirme amacı güdüyordu. Bauhaus, endüstriyele el ele verip modern dönemde seri üretim için tasarımlar yapma gibi yeni bir atılımın ihtiyaçlarını karşılayacak sanatçıları yetiştiriyordu. Bauhaus; çömlekçiliği, mobilyacılığı, heykelciliği, mimarisi net çizgileri ve yalın geometrik şekilleriyle tanınan bir üslup çerçevesi içinde gelişti.

BAUHAUS’UN KÖKLERİ

Bauhaus hareketine giden yolu tarih ve politika açtı. İşte size sanat tarihçilerinin söz konusu hareket üzerinde etkili olduğuna inandıkları belli başlı etmenlerden bazıları:

Dünya Savaşı’ndan sonra Alman monarşisinin çöküşü, sansürden kurtulmayı sağladı. Bu yeni özgürlük anlayışı sayesinde sanat dünyasının kapıları yeni deneyimlere açıldı.

Sanatın form ile işlevin kusursuz birlikteliği olabileceğine dair fikir, Bauhaus düşünce ekolünün temellerinden birini oluşturdu, ama bu yeni bir fikir değildi. İngiliz desinatör William Morris on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında bu fire gönülden bağlanmıştı.

Modernizm Birinci Dünya Savaşı’ndan önce Almanya’nın kültürel dokusunun içine sızmaktaydı. Özellikle Almanya’nın mimari alandaki modernizmi (Neues Bauen diye bilinen) Bauhaus sanatının akılcı ve yalın tasarımını etkilemiş olmalı. Ayrıca bu gelişme sanat ve seri üretimin pekala bir arada yapılabileceğini göstermiştir.

BAUHAUS’UN KURUCU FELSEFESİ

Alman mimar Walter Gropius Bauhaus okulunu 1919’da kurdu. Sözcük anlamı ‘’yapı evi’’ olan Bauhaus soyut bir sanat felsefesinin ötesine geçiyordu; Almanya’nın Weimar kentinde kurulan yeni bir tasarım okulunun adıydı (bu okul türünün ilk örneğiydi). Gropius, Bauhaus Bildirgesi’nde okulun misyonunu açıkça dile getirmiştir: Mimari, çömlekçilik, resim ve heykel gibi çok çeşitli dallara mensup sanatçıları ve zanaatkarları bir araya getirip işbirliğine dayalı bir topluluk oluşturmak. Gropius’a göre sanatın güzelliği, görsel albenisinin yanı sıra gündelik hayatla olan bağlantısında ve bu hayat için sağladığı faydada yatmaktadır.

Gropius, Rus ve Hollandalı tasarımcıların çalışmalarını gördükten sonra, seri üretimin bireysel yaratıcılığın sonu anlamına gelmediğini, aksine sanatın günlük hayat içindeki önemini derinleştirebilecek sanatsal bir meydan okuma olduğunu öğrencilerine öğretti. Okulunda çok sayıda ülke ve düşünce akımı temsil edildiğinden, Bauhaus işbirliğinin ve modern toplumda sanatın rolüne ilişkin tartışmanın merkezi haline geldi. Bauhaus terimi de zaman içinde evrildi. Okulun öğretilerinden doğan, geometrik dengeye sahip ve net hatları olan sanat eserlerini tarif eder hale geldi. (YH)