Türkiye ile Almanya arasında ucuz işgücü getirmeye dayalı anlaşmanın 65. yılı dolayısıyla yapılan etkinliklerde, yazılan yazılarda, çekilen filmlerde birinci kuşak “Gastarbeiter” işçilerinin Almanya’nın inşasına büyük değerler kattığına vurgular yapılıp, övgüler diziliyor. Mülteci düşmanlığı üzerinden göçmen karşıtlığı yapan Başbakan Merz de bu koroya katılanlar arasına girdi.
Peki, şu günlerde bolca övülen, Almanya’ya kattıkları değerler yeniden gündeme getirilen birinci nesil Türkiye kökenlilerin hangi koşullarda emeklilik yaşamı sürdürdüğünü düşünen var mı? Elbette yok. Zira çizilen tabloda geçmiş çoğunlukla tozpembe gösteriliyor. Ne var ki veriler, ağır koşullarda düşük ücretlerle çalışan ilk kuşak işçilerin hayatta kalanların zor koşullarda yaşam mücadelesi verdiğini gösteriyor.
Resi kayıtlara göre anlaşmanın imzalandığı 30 Ekim 1961’den işçi alımı durdurma kararının alındığı 1973’e kadar yaklaşık 870 bin işçi, çoğu ağırlıklı olarak otomotiv sektöründe olmak üzere ağır ve düşük ücretli işlerde çalıştırıldı. Bu ağır koşullar bugüne yaşlılıkta yoksulluk olarak geri döndü.
Alman Emeklilik Sigortası’nın (Deutsche Rentenversicherung) Mediendienst Integration için hazırladığı özel değerlendirmeye göre, 2025 sonu itibarıyla Türk vatandaşı emekliler ayda ortalama 890 euro alıyor. Alman emeklilerin aylığı ise ortalama bin 250 euro. Aradaki 360 euroluk fark ücretlerin daha düşük olmasından kaynaklanıyor. Türkiyeli emeklilerin yarısından biraz fazlasını oluşturan kadınlarda fark çok daha derin. Türkiye’den gelen kadınların ortalama aylıkları 687 euro iken Alman işçi kadınların ortalama maaşları 1.046 euro. Anlaşma kapsamında ilk gelen işçilerin yaklaşık beşte biri kadındı. İlk yıllarda çoğu, düşük nitelik gerektiren ağır işlerde çalıştı.
Her 12 emekliden biri yardıma muhtaç
Haziran 2026 verilerine göre, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı emeklilerin yüzde 9,3’ü, çalışma hayatının ardından devletten temel yaşlılık güvencesi (Grundsicherung im Alter) almak zorunda kaldı. Bu oran Almanlarda yüzde 2,7. 2025 Mikrozensus verilerine göre “Misafir İşçi” olarak gelen göçmen emeklilerde yoksulluk riski yüzde 31,5. Göçmen olmayan emeklilerde ise bu oran yüzde 17.
Almanya’da yaklaşık 351 bin Türkiye vatandaşı yaşlılık veya malullük aylığı alıyor. Bunlara yaklaşık 127 bin dul ve yetim aylığı alanlar da eklenince toplam 478 bine ulaşıyor.
Yoksulluk tesadüf değil: Düşük ücret, işsizlik, ağır iş
Düşük aylıkların arkasında, işçilerin çalışma hayatı boyunca yaşadığı eşitsizlik yatıyor. Türkiye’den gelen işçiler ortalamada Alman işçilerden daha az maaşlarla çalıştırıldı. Bu açık, ilk yıllarda fazla mesai ve ağır iş primleriyle kapatılmaya çalışıldı.
Birçoğu ilk işine görece ileri yaşta başladı. 1970’ler ve 1980’lerdeki ekonomik kriz dönemlerinde göçmen işçiler daha çok etkilendi. İlk işten atılanlar onlar oldu. Ağır işlerde çalışanların bir bölümü sağlıklarını kaybettiği için erken emekli olmak zorunda kaldı. Bütün bunlar emekli maaşlarının düşük kalmasında rol oynadı.
Öte yandan göçmen kökenli emekliler arasında ev sahibi olanların sayısı da düşük. Düşük emekli maaşlarının büyük kısmı kiraya gidiyor.
Ağır işin bedeli sağlıkla ödeniyor
Rentenversicherung verilerine göre Türkiye vatandaşı emekliler, tüm emeklilere kıyasla iki kattan fazla (yüzde 16,5’e karşı yüzde 8,4) malullük aylığı alıyor. Bu aylıklar, sağlık sorunları veya kazalar nedeniyle çalışamayanlara ödeniyor.
2013 tarihli bir araştırma, Türkiye kökenli emeklilerde ruhsal sağlığın daha kötü olduğunu ve yalnızlığın daha sık yaşandığını gösterdi. 2020 tarihli ankette göçmen kökenli yaşlıların yüzde 23’ü yaşlılık güvencesi konusunda “büyük kaygı” duyduğunu söyledi. Göçmen kökenli olmayanlarda bu oran yüzde 14.
Alman Sendikalar Birliği (DGB) tarafından kurulan WSI Enstitüsünden Eric Seils, vatandaşlığa geçişin kolaylaştırılması dışında eski işçilerin durumunu iyileştirmeye yönelik siyasi çabanın neredeyse hiç olmadığını söylüyor. Seils’e göre finansal açıdan çoğu zaman güvencesiz yaşam koşulları değişmedi, yoksulluk bu nedenle belirgin biçimde yüksek. (YH)
Kaynaklar: Mediendienst Integration, Deutsche Rentenversicherung, Mikrozensus 2025, Bundesagentur für Arbeit.
